Opłata reprograficzna stanowi opłatę nałożoną na podmioty zapewniające dostęp do urządzeń, które umożliwiają zwielokrotnianie utworów w ramach dozwolonego prywatnego  użytku, jako wynagrodzenie za korzystanie z utworów. Takimi urządzeniami są przede wszystkim kserokopiarki, skanery czy kasety, czyli urządzenia które dawniej służyły do kopiowania lub odtwarzania utworów. Przepisy dotyczące opłaty zostały wprowadzone ponad 20 lat temu i znajdują się w art. 5 ust. 2 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. oraz w art. 20 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. Głównym celem wprowadzenia regulacji była ochrona interesów twórców przed rosnącym w tamtym okresie handlem nielegalnymi kopiami.

W polskim porządku prawnym opłata jest uiszczana za pośrednictwem określonych organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, a następnie przekazywana twórcom i wydawcom. Zgodnie z art. 20 ustawy o prawie autorskim wysokość opłaty została określona jako 3% kwoty należnej z tytułu sprzedaży wskazanych w przepisie urządzeń i nośników.

Wraz z rozwojem technologii cyfrowej coraz częściej przedmiotem dyskusji jest nowelizacja przepisów o opłacie reprograficznej przez rozszerzenie jej zakresu również na inne urządzenia elektroniczne umożliwiające zwielokrotnianie utworów dowolną techniką.

Wyrok TSUE z 14 listopada 2024 r. (sygn. C‑230/23) daje możliwość podważenia obowiązku uiszczania opłaty reprograficznej, jeśli przepisy krajowe dotyczące opłaty reprograficznej są sprzeczne z przepisami dyrektywy 2001/29. Potencjalnie istnieje zatem ryzyko powstania licznych sporów inicjowanych przez producentów i importerów wskazanych w przepisie urządzeń i nośników przeciwko organizacjom zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Polskie przepisy prawne nie stanowią prawidłowej implementacji dyrektywy 2001/29. Zgodnie z dyrektywą 2001/29 podmioty praw autorskich powinny otrzymać godziwą rekompensatę, podczas gdy art. 20 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje zryczałtowane wynagrodzenie, pomijając przy tym regulacje dotyczące mechanizmu zwrotu ewentualnej nadpłaty.

TSUE stwierdził, że w przypadku braku prawidłowej transpozycji przepisu dotyczącego opłaty reprograficznej jednostka może powołać się na przepisy dyrektywy w celu wyłączenia stosowania norm krajowych zobowiązujących ją do uiszczenia ww. opłaty.

Orzeczenie w trybie prejudycjalnym zostało wydane na wniosek sądu belgijskiego w ramach sporu pomiędzy spółką Copaco będącą dystrybutorem urządzeń informatycznych, m.in. kopiarek i skanerów, a spółką Reprobel, wobec której spółka Copaco była zobowiązana do zapłaty ryczałtowych wynagrodzeń z tytułu zwielokrotniania utworów chronionych prawami autorskimi i prawami pokrewnymi (tzw. opłaty reprograficznej). Spór powstał w momencie, gdy Spółka Copaco przestała opłacać faktury wystawione przez Reprobel. Spółka Copaco poinformowała, że zawieszenie opłat będzie trwało do momentu dostosowania przepisów belgijskich do przepisów dyrektywy 2001/29. Na początku 2017 r. w Belgii wprowadzono system wynagradzania z tytułu godziwej rekompensaty. Następnie spółka Reprobel pozwała spółkę Copaco z tytułu niezapłaconych faktur wystawionych w okresie od listopada 2015 r. do stycznia 2017 r.

Sąd odsyłający utrzymywał jednak, iż zasady przewidziane w belgijskim systemie wynagrodzenia z tytułu godziwej rekompensaty, były co najmniej w części sprzeczne z dyrektywą 2001/29, ponieważ godziwa rekompensata, o której mowa w art. 5 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy, nie znalazła oddźwięku w tym systemie, który do dnia 29 grudnia 2016 r. przewidywał stosowanie wynagrodzenia ryczałtowego.

Powstała również wątpliwość czy art. 5 ust. 2 lit. a) i b) dyrektywy 2001/29 jest bezpośrednio skuteczny i można się na niego powołać wobec spółki Reprobel, która ze względu na powierzone jej przez państwo zadanie dotyczące pobierania i rozdziału wynagrodzenia z tytułu godziwej rekompensaty mogłaby zostać uznana za podmiot państwowy.

Podsumowanie

TSUE podkreślił, że jednostki mogą nie płacić opłaty reprograficznej, jeżeli jest ona pobierana na podstawie przepisów krajowych sprzecznych z dyrektywą.

TSUE wskazał również, że mimo, że spółka Reprobel posiada formę prawną spółki spółdzielczej prawa prywatnego, tym niemniej jest to podmiot, który podlega zwierzchnictwu lub kontroli organu władzy publicznej, a ponadto realizuje zadania w interesie publicznym. Stwierdził zatem, że spółka Copaco może powołać się na dyrektywę 2001/29 względem spółki Reprobel.

Link do pełnego tekstu orzeczenia>>